Yon plim ak yon kalkilatris pou ilistre kalkil frè labank.
Foto PNW Production · Pexels · Lisans Pexels
Madan Sara — Aktivite kominotè — Nimewo 4
Soti nan peman rive nan prè, mwen swiv sa yon kont labank pèmèt yon Madan Sara fè, ki frè li ka rankontre sou wout la, ak sa bank lan gade lè li mande kredi.
Guerlyne Petit — 6 Novanm 2026
Repòtaj dokimantè ak analiz ekonomik
Yon pòt louvri, yon lòt ki fèmen
Nan ankèt Bank Repiblik Ayiti (BRH) te mennen nan mwa Jen 2024 ak 25 reprezantan Rasanbleman Madan Sara Dayiti (RAMSA) nan depatman Lwès, 17 te di yo gen kont labank. Pami 17 sa yo, 15 te di yo gen MonCash tou. Chif yo dekri gwoup manm RAMSA ki te patisipe nan ankèt la, pa tout Madan Sara peyi a.
Men yo ban m yon pwen depa, ak yon paradòks. Madan Sara a gen kote pou l resevwa kòb vant li. Bank lan konnen non l, li konnen nimewo kont li. Kisa ki manke toujou pou l jwenn lajan pou pwochen acha li? Kont lan se premye kle a. Kredi a gen yon lòt seri. [1]
Jouk lajan an rive
Yon kont labank ka sèvi pou resevwa kòb vant oswa pou peye yon founisè. Si founisè a dakò resevwa yon transfè, se lè kòb la disponib pou li ki deside kilè machandiz la pati. Si peman an pase nan yon bous sou telefòn epi founisè a bezwen lajan kach, li gen pou l konte frè retrè a, si genyen, ak tan li pran pou l jwenn yon ajan ki ka sèvi l.
Pou mwen, pri yon peman pa kòmanse ni fini nan bouton « voye » a. Li kòmanse kote yo voye l la, epi li fini kote moun k ap resevwa l la ka sèvi avè l tout bon. [2]
Sa bank lan dwe, sa yo dwe l
Lwa bankè 14 Me 2012 la prevwa bank yo resevwa depo, fè operasyon kredi epi ofri sèvis peman. Bank lan dwe remèt depo a dapre kondisyon kont lan. Se poutèt sa li ekri depo yo pami dèt li sou bilan li. Wi: lajan ou mete labank lan se yon dèt bank lan genyen anvè ou. Prè li bay yo, se lajan li gen dwa reklame nan men moun li prete yo.
Kapital bank lan ede l sipòte pèt lè yon pati nan prè sa yo pa tounen. Se BRH ki kontwole si bank yo respekte lwa ak règleman ki gouvène aktivite yo. [2]
Depo a ak dwa kliyan an
Nan kès popilè nou te gade nan nimewo anvan an, manm nan antre nan asanble a gras ak plas li kòm sosyetè. Nan yon bank ki gen aksyonè, se aksyon ki bay dwa vòt nan asanble aksyonè yo, selon dwa ki mache ak tit sa yo. Kliyan ki depoze lajan li gen dwa reklame montan ki sou kont li dapre kontra a.
Se de relasyon diferan ak enstitisyon an, menm si yon moun ka kliyan ak aksyonè an menm tan. Nan kès la, manm nan chita nan asanble a. Nan bank lan, kliyan an kanpe nan liy lan. [2]
Yon kont kouran, de pri
Sou paj jeneral UNIBANK pou ouvèti kont, frè sèvis kont kouran an goud la make 325 goud pa mwa. Sou fich kont kouran pou patikilye a, mwen li 1 300 goud pa mwa, plis TCA, taks sou chif dafè. Paj « Nos comptes bancaires » pou patikilye yo bay menm 1 300 goud la. Paj sa yo te aksesib 6 Novanm 2026.
Sou douz mwa, de montan ki afiche yo bay 3 900 goud ak 15 600 goud, anvan nou ajoute taks dezyèm paj la site a. Sa fè yon diferans 11 700 goud. Frè a gen de adrès sou entènèt. Kliyan an gen yon sèl kont pou l fè balans li. Kiyès nan de paj yo ki di laverite? Se bank lan sèlman ki ka reponn, ak barèm li an vigè a nan men l. [3] [4] [5]
Depo pou louvri, frè pou sèvi
Pou kont epay an goud la, paj jeneral la site 500 goud pou louvri, alòske paj pou patikilye yo ak fich detaye a bay 650 goud. Montan ouvèti a se yon depo ki antre nan balans kont lan; li toujou pou kliyan an. Yon frè sèvis, lè kondisyon yo prevwa l, se yon depans kliyan an peye bank lan; li pa tounen.
Sikilè 131 BRH a mande enstitisyon yo afiche barèm ajou sou sit yo ak nan lokal yo. Pou m tabli ki pri ki aplikab pou chak kont, se barèm UNIBANK ki an vigè a, ak dat li, mwen bezwen. [3] [5] [6] [7]
Sa bank lan gade nan yon demann prè
Lè yon moun mande kredi, bank lan egzamine kapasite li pou l remèt lajan an. Sikilè 131 an mete revni, dèt moun nan deja genyen ak depans li fè regilyèman nan kalkil sa a. Pou yon machann, montan vant li bay yon premye chif. Sa ki rete apre acha machandiz, transpò ak lòt depans bay yon lòt. Se nan lajan ki rete a yon vèsman dwe jwenn plas li.
Lè bank lan mande garanti, mwen gade ki byen ki mare ak kontra a, ak sa yon reta ka koute mèt byen an. Yon garanti se yon pwomès ki gen pye: si dèt la tonbe, se byen an ki mache. [7]
To ki mete frè yo nan kalkil la
Anvan kliyan an angaje l, sikilè a mande yon dokiman ki bay enfòmasyon kle sou òf la. Pou kredi, li prevwa to enterè efektif global la, TEG. Se yon fason pou eksprime pri kredi a kòm yon sèl to ki pran enterè, frè ak komisyon an kont, ansanm ak prim asirans lan lè asirans lan obligatwa. Konsa, frè yo pa ka kache dèyè yon ti to enterè ki souri.
Lè m ap li yon òf, mwen mete to sa a bò kote montan ki pral antre nan men kliyan an, total li pral remèt la, ak dat chak vèsman. Se dat sa yo k ap kontre ak dat lajan vant lan antre. [7]
Lè dèt la an dola
Ann pran yon egzanp pou kalkil. Yon machann vann an goud epi li dwe yon vèsman 100 dola ameriken. Si yon dola koute 130 goud, li bezwen 13 000 goud pou peye vèsman an. Si yon dola koute 140 goud, li bezwen 14 000 goud.
Nan egzanp sa a, se to chanj lan sèlman ki chanje. Bank lan toujou ap tann menm 100 dola a, kè poze. Se kaye machann nan ki pran kou mil goud la.
Pito dlo tonbe, kalbas la pa kraze
Nan ankèt RAMSA a, 21 moun sou 25 te rapòte difikilte pou yo jwenn kèk pwodui. Lè yon machann jwenn machandiz li anreta, kòb vant lan ka antre anreta tou, pandan dat vèsman an rete fèm sou kontra a. Se la pawòl la vin jwenn mwen: « Pito dlo tonbe, kalbas la pa kraze. »
Kalbas la, isit la, se kapital machann nan bezwen pou l reprann komès li. Si yon reta oblije l pran kòb pwochen acha a pou l peye vèsman an, li respekte dat ki sou kontra a, men li rete ak mwens lajan pou l rekòmanse. Dlo a pa tonbe, men kalbas la fann. [1]
Rapò ant kredi ak depo
Nan nòt sou kredi bankè BRH pibliye an Jen 2026 la, rapò kredi sou depo a te 22 pousan nan dat 30 Septanm 2025. Sa vle di, anviwon 22 goud kredi anfas chak 100 goud depo sou bilan bank yo nan dat sa a. Rès la pa dòmi: BRH montre tou plas envestisman finansye yo te pran nan byen bank yo te grandi, pandan plas prè yo te bese.
Pou m konprann ki kalite aktivite bank yo finanse ak kredi, se nan repatisyon pòtfolyo prè a pou m gade. [8]
Komès la nan tèt lis la
Nan dat 30 Septanm 2025 la, komès an gwo ak an detay te reprezante 37,7 pousan nan pòtfolyo kredi bankè a. Agrikilti, forè ak lapèch, ansanm, te nan 0,7 pousan. Nan chenn diri Latibonit, pa egzanp, pwodiktè a bezwen lajan pou jaden an, epi machann nan bezwen pa l pou achte rekòt la.
Tablo BRH la bay tout komès la ansanm, depi gwo enpòtatè rive nan machann ti bak. Pou m konnen konbyen nan gwo liy sa a rive jwenn ti machann yo, mwen bezwen kantite prè ak montan yo dapre gwosè aktivite a. [8]
Kredi a gen yon adrès tou
Nan repatisyon kredi pa depatman BRH bay apati done Biwo Enfòmasyon sou Kredi a, Lwès te gen 75,6 pousan nan mwa Septanm 2025. Nò te gen 6,4 pousan, epi Latibonit 4,7 pousan. Chif sa yo mezire konsantrasyon kredi a; yo pa di poukisa.
Pou yon ankèt sou ti machann ak pwodiktè, mwen ta mande bank yo konbyen demann yo resevwa nan chak zòn, konbyen yo aksepte, ak ki montan yo bay. Demann yo ak desizyon yo ansanm ka ede nou esplike diferans ki sou kat la. [8]
Sòl la sou menm kaye a
Nan 25 moun ki te reponn ankèt BRH la, 14 te di yo te pran dèt. Pami sous finansman yo site, gen sòl, ponya ak mikwokredi. Lè men sòl yon machann tonbe bonè, li ka sèvi avè l pou achte machandiz epi kontinye bay kontribisyon nan lòt tou yo. Li ka toujou sèvi ak kont labank li pou resevwa peman.
Chak zouti gen dat pa l nan kaye komès la. Mwen ta gade yo ansanm pou m wè ki lajan ki deja gen yon angajman sou do l, ak ki lajan ki lib pou achte. [1] [9]
Lè yon frè parèt sou relve a
Sikilè 131 an mande enstitisyon finansye yo resevwa plent kliyan yo gratis, kit yo fèt pale, kit yo fèt alekri. Enstitisyon an dwe konfime li resevwa plent lan nan senk jou ouvrab, epi bay yon repons ekri ki esplike desizyon li pran an.
Pou yon frè kliyan an konteste, dat tranzaksyon an, liy ki sou relve a ak barèm ki te an vigè a mete menm chif la devan tout moun. Lè chif la sou tab la, se pa vwa ki pi fò a ki gen rezon. [7]
Ki lè lajan an pare pou mache
Sou de paj UNIBANK yo, mwen ka kalkile diferans ki genyen ant pri ki afiche yo. Se bank lan ki ka bay dat ak montan barèm ki aplikab la. Sou yon òf kredi, mwen ka swiv frè, vèsman ak garanti, depi nan dokiman bank lan bay anvan kontra a jouk sou relve a.
Pou m mezire sa kredi a pote nan komès la, mwen konpare dat lajan an te disponib ak dat machann nan te bezwen l. Pwochen acha a gen yon lè pou l fèt; machandiz la pa tann. Se nan lè sa a dezyèm kle a dwe vire nan seri a.
Guerlyne Petit — Lakou Kay Gran’n — Kay Nanm Lan — 6 Novanm 2026
« Nou pa sèlman eritye Ayiti nan men zansèt nou; nou prete l nan men jenerasyon k ap vini yo. Ann remèt yo li nan yon pi bon eta pase jan nou te jwenn li. »
Sous ak referans
[3] UNIBANK. Ouverture de compte, paj jeneral. Konsilte 6 Novanm 2026.
[4] UNIBANK. Compte courant, fich pou patikilye. Konsilte 6 Novanm 2026.
[5] UNIBANK. Nos comptes bancaires, paj pou patikilye. Konsilte 6 Novanm 2026.
[6] UNIBANK. Compte d’épargne, fich pou patikilye. Konsilte 6 Novanm 2026.
[9] Guerlyne Petit (2026). Sòl: bank ki pa mande w papye. Madan Sara, Tabou Network, 20 Oktòb.


Laisser un commentaire